ହେରା ପଞ୍ଚମୀ: ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମାନ-ଅଭିମାନର ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା

ପ୍ରତିଟି ସଂସାରରେ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଟିକିଏ ମାନ-ଅଭିମାନ ଓ କଳିଝଗଡ଼ା ହେବା ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ କଥା। କିନ୍ତୁ ଆପଣ କେବେ ଭାବିଛନ୍ତି କି, ଜଗତର ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବି ଠିକ୍ ଏମିତି ହିଁ ମାନବୀୟ ଲୀଳା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ? ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହେଉଛି ‘ହେରା ପଞ୍ଚମୀ’, ଯାହା ଏହି ଦେବତା ଓ ଦେବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସେହି ମଧୁର ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ରସାଳ ଝଗଡ଼ାକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ।

ହେରା ପଞ୍ଚମୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇତିହାସ

ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ରଥ ଚକଡ଼ା’ ଅନୁଯାୟୀ, ଗଜପତି କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ଏହି ରୀତିନୀତିରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା। ପୂର୍ବରୁ ଏହା କେବଳ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଏହାକୁ ଏକ ଭବ୍ୟ ଓ ମହୋତ୍ସବର ରୂପ ଦେଇଥିଲେ। ହେରା ପଞ୍ଚମୀ ହିଁ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରାର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ଦିନ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମୋଡ଼ କରାଯାଇ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୀ କରାଯାଏ।

ଓଡ଼ିଶାର ସାମ୍ବାଦିକତା ଇତିହାସରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୀତିର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଜୁଲାଇ ୨୮, ୧୮୮୮ ରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନୀୟ ଦୈନିକ ଖବରକାଗଜ ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’ରେ ହେରା ପଞ୍ଚମୀ ଉପରେ ପ୍ରଥମ ଆର୍ଟିକିଲ୍ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା, ଯାହା ସାଂସ୍କୃତିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ କଭରେଜ୍‌ର ପ୍ରାରମ୍ଭ ଥିଲା।

ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ: ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଅଭିମାନ

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ଦେବୀ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଓଡ଼ିଆ ବୋହୂର ଭାବନା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଦେବଦମ୍ପତିଙ୍କ ବିବାହ ହେବା ପରେ, ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରଠାରୁ ପ୍ରଭୁ ୧୫ ଦିନ ଅଣସର ଗୃହରେ ରହନ୍ତି। ସେଠାରୁ ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ଫେରିବା ପରେ ସେ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ନ ଜଣାଇ ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀଙ୍କ ସହ ରଥଯାତ୍ରାରେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଚାଲିଯାନ୍ତି।

ଚାରି ଦିନ ବିତିଗଲା ପରେ ବି ପ୍ରଭୁ ନ ଫେରିବାରୁ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବିରହ ଓ ଅଭିମାନ ବଢିଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତୀ ମା’ ବିମଳା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବଶୀଭୂତ କରିବା ପାଇଁ ‘ମୋହନ ଚୂର୍ଣ୍ଣ’ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

“ଆଉ ଦୁଃଖ ନ କର ଗୋ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଘରଣୀ, ମୋହେଚୂର୍ଣ୍ଣ ବଶୀଭୂତ ହେବେ ଥା ଜାଣି।”

ଏହା ପରେ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ, ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ ପାଲିଙ୍କିରେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଦେଇ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପରକୁ ‘ମୋହନ ଚୂର୍ଣ୍ଣ’ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତରଫରୁ ସମ୍ମତି ସୂଚକ ‘ଆଜ୍ଞାମାଳ’ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ପତିଙ୍କ ଉଦାସୀନତାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ସେ ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥର ଏକ ଅଂଶ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ, ନିଜ ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରି ଅନୁତାପ କରି ସେ କୌଣସି ଧୁମ୍‌ଧାମ୍ ନକରି ‘ହେରା ଗୋହିରୀ ସାହି’ ଦେଇ ଗୁପ୍ତରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ବାହୁଡ଼ି ଆସନ୍ତି।