ମା’ ବିରଜା ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶକ୍ତିପୀଠ। ଏହା ଯାଜପୁର ସହରରେ ପବିତ୍ର ବୈତରଣୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପୌରାଣିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ, ଏଠାରେ ମାତା ସତୀଙ୍କ ନାଭି (Navel) ଅଂଶ ପଡ଼ିଥିଲା, ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ନାଭି ପୀଠ’ କୁହାଯାଏ।
ମା’ ବିରଜାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂଜା ପଦ୍ଧତିର ଅନେକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଶେଷତ୍ୱ ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତିପୀଠରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ମନ୍ଦିରର ପ୍ରମୁଖ ପରମ୍ପରା ଓ ଆକର୍ଷଣ
୧. ରଥଯାତ୍ରା (ଦେବୀଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା)
ସାଧାରଣତଃ ଆମେ ଜାଣୁ କେବଳ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାରଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା ହୋଇଥାଏ। ମାତ୍ର ଭାରତରେ ମା’ ବିରଜା ହେଉଛନ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଦେବୀ, ଯାହାଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା ହୁଏ।
- ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗାପୂଜା (ଆଶ୍ୱିନ ମାସ) ସମୟରେ ମା’ଙ୍କର ନଅ ଦିନ ବ୍ୟାପୀ ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
- ମା’ଙ୍କର ଏହି ରଥର ନାମ ହେଉଛି ‘ସିଂହଧ୍ୱଜ’ କିମ୍ବା ‘ବିଜୟ ରଥ’। ଏହି ରଥ ମନ୍ଦିର ଚାରିପାଖରେ ୯ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରେ।
୨. ନାଭି ଗୟା (ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ)
ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଭିତରେ ‘ନାଭି ଗୟା’ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର କୂପ ରହିଛି। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଗୟାସୁର ଅସୁରର ନାଭି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା। ଭାରତରେ ବିହାରର ଗୟା (ଶିରୋ ଗୟା), ଓଡ଼ିଶାର ଯାଜପୁର (ନାଭି ଗୟା) ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ପୀଠାପୁରମ୍ (ପାଦ ଗୟା) – ଏହି ତିନୋଟି ସ୍ଥାନ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ହଜାର ହଜାର ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଏଠାକୁ ଆସି ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିଥାନ୍ତି।
୩. ବୈତରଣୀ ତୀର୍ଥ ଓ ବରାହନାଥ ମନ୍ଦିର
ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ବହିଯାଉଥିବା ପବିତ୍ର ବୈତରଣୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ମାନ୍ୟତା ରହିଛି। ନଦୀର ଅପରପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ବରାହନାଥ ମନ୍ଦିର’ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ଐତିହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଗଦାକ୍ଷେତ୍ର: ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ଚାରି ଗୋଟି କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଯାଜପୁରକୁ ‘ଗଦାକ୍ଷେତ୍ର’ କୁହାଯାଏ (ପୁରୀ-ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ର, ଭୁବନେଶ୍ୱର-ଏକାମ୍ର/ଚକ୍ରକ୍ଷେତ୍ର, କୋଣାର୍କ-ପଦ୍ମକ୍ଷେତ୍ର)। ସୋମବଂଶୀ ରାଜା ଯଯାତି କେଶରୀଙ୍କ ସମୟରେ ଯାଜପୁର ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ଏଠାରେ ଏକ ମହାଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯାହା ପରେ ଏହି ସ୍ଥାନର ନାମ ‘ଯାଜପୁର’ ହୋଇଛି।
ଶାରଦୀୟ ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ତିଥିରେ ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ସମାଗମ ହୁଏ। ମା’ଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ମନସ୍କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସହ ମନକୁ ଅପୂର୍ବ ଶାନ୍ତି ମିଳିଥାଏ।